اسلام راستين پر حركت و پر بركت را در آينه‌ى تمام نماى اسلام حج مىنگرد . و چنان‌كه در كتاب : اسرار مناسك و ادله حج ، بطور مفصل يادآور شده‌ايم ما از مناسك حج كليه‌ى درس‌هاى سازنده و برازنده‌ى اسلامى را مىآموزيم كه احرامش مدرسه‌اى است داراى بيشتر از سى كلاس ، چهار كلاسش داراى جنبه‌هاى ايجابى و سازندگى ، و بقيه‌اش جنبه‌هاى سلبى و پاك‌سازى است ، و سپس طواف ، سعى ، تقصير و ساير مناسك عمره و حجش كه همه و همه درس‌هايى معرفتى ، عملى و بسيار سازنده ، برازنده و فروزنده است . اصولًا در حج و عمره تنها نيت است و عمل يا توقف ، كه اين‌جا جاى لفظ نيست مگر در لبيك گفتن و نماز طوافش و ديگر هيچ ، و تو كه هميشه لفظ گفته‌اى و عملى چندان در كارت نبوده ، اكنون در اين ميدان تمرين همه‌ى اسلام بايستى با نيت و عمل خالص خودسازى كنى ، عملى كه تمامش رمز و اشاره است به‌اين‌كه مسلمان چگونه شايسته و بايسته است زندگى كند ، و سازندگى داشته باشد . و بالاخره حج هم‌چون ساير عبادات برمبناى دو فقه اكبر و اصغر است كه فقه اكبرش فقه معرفتى و فقه اصغرش چهره‌ى ظاهرى عمل حج است ، و بسى شايسته است كه براى آشنايى كامل به‌هر دو فقه حج و نيز ادله‌اش به‌رساله « اسرار ، مناسك ، ادله‌ى حج » مراجعه شود . مسأله‌ى 491 - تنها شرط واجب شدن حج يا عمره‌ى مفرده « 1 » اين است كه بدون عسر و حرج بتواند تكاليف حج را انجام دهد ، كه نه براى آمادگيش و نه براى انجامش و نه

--> ( 1 ) - در اين‌كه وسيله‌ى مسافرت حج بالفعل شرط استطاعت است يا اگر هم احتياجى به آن نباشد مستطيع مىباشد اختلاف است و ظاهر ذخيره و مدارك و شرحش و صاحب حدائق و شهيد اول و دوم و تذكره‌ى علامه و نيز تمامى كسانى كه احتياج به آن را شرط دانسته‌اند اين نظر را تأييد نموده‌اند ، نراقى در مستند آورده است كه وجوب عمره مشهور بين علما است ، كه هرگز لازمه‌ى واجب شدن حج نيست ، و اگر حج تمتع هم بعداً واجب شد عمره هم تكرار مىشود ولى اگر حج قِران و افراد واجب شد همان عمره كه انجام يافته كافى است ، چنان‌كه اگر هم يكى از اين دو حج واجب باشد و نه عمره فقط آن دو واجب است و سپس عمره در صورت استطاعت واجب خواهد شد . از معاصرينى كه عمره مفرده را در صورت استطاعت واجب مىدانند مرحوم آقاى ميلانى مىباشد